निता थापा
”अरू विकल्प पनि हुन्थे होलान् नि जीवनका!”— बाहिरबाट हेर्नेहरूका लागि यो एउटा फगत टिप्पणी हुन सक्छ। तर, एउटा शिक्षक वा प्रधानाध्यापकले जब आफ्नै जीवनको अन्त्य गर्ने कठोर निर्णय गर्छ, तब बुझ्नुपर्छ कि समाजले उनलाई आफ्ना गल्तीहरू सुधार्ने वा सफाइ दिने सारा विकल्पका ढोकाहरू बन्द गरिदिइसकेको थियो। एउटा राष्ट्र निर्माता, जसले हजारौँलाई जीवन जिउने मार्गचित्र कोरिदिन्छ, उही आफैँ किन जीवनबाट हार्न बाध्य हुन्छ? यो प्रश्नले आज सिंगो देश र हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई गिज्याइरहेको छ।
नेपालमा शिक्षण पेसा बाहिरबाट जति उज्यालो, मर्यादित र सम्मानित देखिन्छ, यसको भित्री पाटो त्यति नै डरलाग्दो, अँध्यारो र मानसिक रूपमा क्षतविक्षत बनाउने खालको छ।
उमेर सानै थियो, सपना ठूला थिए…
यो समाजले शिक्षकको कुर्सीमा बस्ने मान्छेको भित्री संघर्ष कहिल्यै देखेन। ती दिनहरू सम्झिँदा आज पनि आँखा रसाउँछन्, जब कलिलो उमेरमा, भर्खरै एस.एल.सी. (S.L.C.) सकेर गाउँबाट काठमाडौँको रंगिन सहरमा पाइला टेकिएको थियो। सहरमा बाँच्नका लागि जागिर पाउनु सहज थिएन। तर, मनमा एउटा आत्मविश्वास थियो— गणित विषयप्रतिको लगाव। विद्यालय पढ्दादेखि नै ७/८ कक्षाका भाइबहिनीलाई गणित सिकाएको, उनीहरूले बुझेको र त्यही अनुभवले दिएको हिम्मतका भरमा एउटा चिनजानको साथीमार्फत काठमाडौँको एउटा नाम चलेको निजी विद्यालयमा पुगेँ।
”मलाई जुन कक्षाको भए पनि गणित विषय दिनुस्, म एकदम राम्रोसँग पढाउन सक्छु,” भन्दै गर्दा त्यो कलिलो अनुहारमा एउटा इमानदार सपना थियो। विद्यालयले पहिलो महिना ‘फ्रि’ मा पढाएर विद्यार्थीको प्रतिक्रिया हेर्ने सर्तमा नियुक्ति दियो। मिहिनेत सफल भयो। करिब ७ वर्ष निजी विद्यालयको त्यो कडा अनुशासन र न्यून पारिश्रमिकमा पढाएर, पछि स्नातकोत्तर (मास्टर्स) गरेपछि मात्र सरकारी विद्यालयको स्थायी शिक्षक बन्न सफल भएँ। बाहिरबाट हेर्दा यो एउटा लोभलाग्दो सफलताको कथा जस्तो देखिन्छ, तर यो यात्राका मोडहरूमा कति पटक पाइलाहरू क्षतविक्षत भए, त्यो केवल मेरो आत्मालाई मात्र थाहा छ।
चरित्रमाथि हिलो छ्यापिँदाको त्यो असह्य पीडा
एउटी छोरी मान्छे, त्यसमाथि बजारमा आफ्नो बलियो पकड भइनसकेको संघर्षशिल अवस्था। यही कमजोरीको फाइदा उठाउन खोज्ने गिद्धे नजरहरूको कमी भएन यो समाजमा। होम ट्युसन (Home Tuition) पढाउने अफर आउने, ट्युसन मिलाइदिने बहानामा हदभन्दा तल झरेर अश्लील र अनैतिक प्रस्तावहरू राख्ने तत्वहरू धेरै थिए। मोबाइलमा आउने ती अनावश्यक कल र एसएमएस (SMS) हरूले कति रात निद्रा हराम गर्थे।
चरम पीडा त तब हुन्थ्यो, जब ती प्रस्ताव राख्नेहरूका घरपरिवारले उल्टै आफूलाई नै दोषी देख्थे। आफ्ना छोरा वा श्रीमानको गल्ती लुकाउन, “त्यो केटी नै चरित्रहीन हो, केही गर्न नसकेर मेरो मान्छेको पछि लाग्छे” भन्दै अपमानको विष पिलाउँथे। अरूको घरपरिवार नजलोस्, कसैको संसार नबिग्रियोस् भनेर आफ्नो कुनै गल्ती नहुँदा नहुँदै पनि कति पटक आफैँ झुक्नुपर्यो, आफैँ गिर्नुपर्यो र समाजका अगाडि मूकदर्शक बनेर ‘निरीह’ बन्नुपर्यो। ती पलहरूमा लाग्थ्यो— यो अपमान सहनclient भन्दा त बरु आफ्नो अस्तित्व नै त्यागिदिऊँ! आज लाग्छ, आत्महत्या रोज्ने ती शिक्षकले पनि समाजको यस्तै कुनै असह्य लाञ्छना र मानसिक दबाब सहन नसकेरै त्यो अप्रिय बाटो रोजेका होलान्।
अभिभावकको ‘निच’ शब्द र नतिजाको दोहोरो चेपुवा
आजको शिक्षा क्षेत्र शिक्षकका लागि एउटा अभिशप्त चक्रव्यूह जस्तै बनेको छ। हरेक अभिभावकबाट आउने ‘निच’ र अपमानजनक शब्दहरूले शिक्षकको आत्मसम्मान दिनदिनै मारिरहेको हुन्छ।
विद्यार्थीलाई कडा गरे: शिक्षक आफैँ गलत, ‘टर्चर दियो’ भन्दै विद्यालयमा हुलहुज्जत गर्न आउँछन्।
अलि खुकुलो छोडे वा नपढाए: शिक्षकले ध्यान दिएन, पढाउनै जाँदैन भन्दै औँला ठड्याउँछन्।
दबाब दिन नहुने, तर नतिजा ‘ए प्लस’ चाहिने: विद्यार्थीलाई सानो गुनासो गर्न नहुने, गृहकार्यको प्रेसर दिन नहुने, तर परीक्षामा नतिजा भने शतप्रतिशत उत्कृष्ट चाहिने!
यो कस्तो विरोधाभास हो? शिक्षक जादुगर होइन, ऊ पनि हाडछालाको एउटा मानव हो। विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय प्रशासन र समाजको यो चौतर्फी दबाबको चेपुवामा परेर नेपालका शिक्षकहरू मानसिक रूपमा मृतप्रायः भइसकेका हुन्छन्।
निष्कर्ष: अब त चेतौँ!
एउटा शिक्षकको आत्महत्या केवल एउटा व्यक्तिको मृत्यु होइन, यो त सिंगो समाजको चेतना र संवेदनाको हत्या हो। शिक्षकले कक्षाकोठामा हाँसेर पढाउँदै गर्दा उसको भित्री मन कति रोइरहेको हुन्छ, त्यसको लेखाजोखा कसले राख्ने? कसैलाई चरित्रहीनको बिल्ला भिराइदिनु अघि वा कसैको साख गिराउनु अघि यो समाजले एक पटक पनि सोच्दैन कि त्यसको असर कसैको जिन्दगीमा कति गहिरो पर्छ।
हो, जीवनमा अरू विकल्प पनि हुन्छन्। तर, जब समाजले चारैतिरबाट अपमान, लाञ्छना र अन्यायको पर्खाल उभ्याइदिन्छ, तब कहिलेकाहीँ ती विकल्पहरू धमिलो देखिँदा रहेछन्। अब पनि शिक्षकलाई गाली गर्ने, शंका गर्ने र उनीहरूको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्याउने सामाजिक प्रवृत्ति बदलिएन भने, देशको भविष्य कोर्ने हातहरू यसरी नै डोरीमा झुन्डिइरहनेछन्। शिक्षकलाई सहानुभूति होइन, सम्मान र सुरक्षित मानसिक वातावरणको खाँचो छ।लाइ गर्नु हुँदैन। AI edited Image
