—जयप्रकाश आनन्द
नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको इतिहास केवल घटनाहरूको क्रम होइनस त्यो त्यस्ता व्यक्तित्वहरूको जीवित साक्ष्य हो, जसले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व नै राष्ट्र र लोकतन्त्रका लागि समर्पित गरे। धौलागिरीको कठोर भूगोल—मुस्ताङको टुकुचेबाट उदाएका योगेन्द्रमान शेरचन त्यहीँ परम्पराका एक विलक्षण प्रतिनिधि थिए—जसलाई उनका समकालीनहरूले “हिँड्दो विश्वकोश” भन्ने गर्विलो उपाधिले सम्बोधन गर्थे।
शिक्षा, संस्कार र चेतनाको उज्यालो वातावरणमा हुर्किएका उनी, सुब्बा हितमान शेरचन र पदमकुमारी शेरचनका सुपुत्रका रूपमा जन्मिए। परिवार स्वयं शिक्षाप्रेमी र प्रगतिशील थियो—मुस्ताङमै पहिलो पाठशाला स्थापना गर्ने पहलले त्यसको पुष्टि गर्छ। प्रारम्भिक शिक्षा स्वदेशमै पूरा गरी उनी बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय पुगे, जहाँबाट उच्च शिक्षा हासिल गरे। त्यहीँ उनको भेट तत्कालीन प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रणी नेताहरूसँग भयो, र त्यहीँबाट उनको जीवनले स्पष्ट दिशा लियो—जनताको अधिकार र लोकतन्त्रको मार्ग। यो चेतना हिमाल पारी पुग्यो।
उनको जीवन केवल राजनीति होइन, विचारको अनुशासन, नैतिकताको साधना र ज्ञानको अनवरत खोज थियो। उनी एक व्यक्ति मात्र थिएनन्—एक चेतना, एक विद्यालय, एक प्रेरणा थिए।
जब देशका धेरै नेताहरू निर्वासनमा थिए, त्यतिबेला नेपालभित्रै संगठन विस्तार गर्ने कठिन जिम्मेवारी उनले वहन गरे। पारिवारिक रूपमा सम्पन्न र सत्तासँग निकट सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि उनले सहज जीवनको मार्ग त्यागे—र कठिन संघर्ष रोजे। उनका लागि राजनीति सत्ताको सीढी होइन, समाज परिवर्तनको साधन थियो।
२०१७ सालमा राजा महेन्द्र द्वारा गरिएको ‘कू’ पछि लोकतान्त्रिक नेतृत्वसँगै उनी पनि बन्दी बनाइए। सुन्दरीजल बन्दीगृहमा बितेका आठ वर्ष उनका जीवनका केवल कठोर दिन मात्र थिएनन्स त्यो विचार, धैर्य र प्रतिबद्धताको एउटा ऐतिहासिक पाठशाला थियो। यहीँबाट सुरु हुन्छ बिपी कोइरालाको स्मृतिमा सुरक्षित रहेको योगेन्द्रमान शेरचनको सबैभन्दा गहिरो र अर्थपूर्ण चित्र।
बीपीका लागि योगेन्द्रमान शेरचन केवल सहकर्मी थिएनन्—उनी एक विश्वासिला सहयात्री, वैचारिक संवादका केन्द्र, र संघर्षका कठिनतम क्षणहरूमा आत्मिक बल दिने सहयोद्धा थिए। सुन्दरीजलको बन्दी जीवनमा, जहाँ समय स्थिरजस्तो लाग्थ्यो र भविष्य अनिश्चित, त्यहाँ शेरचनको उपस्थिति एउटा जीवित ऊर्जा थियो।
बीपीले शेरचनलाई गहिरो चिन्तनशील व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरेका छन्। उनीसँगको संवाद केवल विचार आदान–प्रदान मात्र थिएनस त्यो एउटा बौद्धिक अभ्यास थियो—जहाँ इतिहास, दर्शन, अर्थनीति र राजनीति एकसाथ बहसका विषय बन्थे। जेलको सीमित परिवेशभित्र पनि, शेरचनको सोच सीमाहीन थियो। उनी परिस्थिति भन्दा माथि उठेर सोच्थे—र अरूलाई पनि त्यही उचाइमा सोच्न प्रेरित गर्थे।
बीपीका संकेतहरूबाट प्रस्ट हुन्छ—कारावासका कठिन दिनहरूमा, बाहिरी संसारसँग सम्पर्क टुटेको अवस्थामा, शेरचनजस्ता सहयात्रीहरूको बौद्धिक उपस्थिति नै सबैभन्दा ठूलो आधार थियो। उनीहरूबीच हुने छलफलहरूले निराशालाई चिर्थ्यो, आत्मबल जगाउँथ्यो, र भविष्यको लोकतान्त्रिक मार्गलाई स्पष्ट पार्थ्यो।
योगेन्द्रमानको अर्को विशेषता—उनको सादगी र नैतिक दृढता—बीपीको स्मृतिमा उत्तिकै प्रखर रूपमा उपस्थित छ। उनले कहिल्यै व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिएनन्। सत्ता, पद वा सुविधा उनको लक्ष्य थिएनन्स उनको लक्ष्य थियो—विचारको विजय र समाजको रूपान्तरण।
बीपीको दृष्टिमा, शेरचन त्यस्ता दुर्लभ सहकर्मी थिए, जसले संघर्षलाई केवल सहन मात्र गरेनन्, त्यसलाई अर्थपूर्ण पनि बनाए। उनी मौन क्षणहरूमा पनि बोल्थे—आफ्नो निष्ठा, अध्ययनशीलता र चरित्रमार्फत्। त्यसैले, बीपीका लागि योगेन्द्रमान शेरचन कुनै साधारण राजनीतिक पात्र होइनन्स उनी लोकतान्त्रिक चेतनाका एक स्थायी वाहक थिए।
यस गहिरो सम्बन्ध र सम्मानको बीचमा, शेरचनको व्यक्तिगत जीवनको एक झलक पनि अत्यन्त मार्मिक छ—सत्ताबाट हटाइएपछि, मन्त्री भइसकेका व्यक्तिलाई सामान्य खर्चका लागि आफ्नै परिवारसँग सहयोग माग्नुपर्ने अवस्था। त्यो घटना केवल अभावको कथा होइनस त्यो नैतिकताको सर्वोच्च उदाहरण थियो।
तर इतिहासले सबैभन्दा पीडादायी मोड २०२८ साल चैत ४ गते दियो। आफ्नै निवासअगाडि, सरकारी सवारी प्रयोग गरी गरिएको उनको हत्या केवल एउटा ‘दुर्घटना’ थिएन भन्ने अनुभूति आज पनि जीवित छ। त्यो एउटा सुनियोजित प्रयास थियो—बौद्धिकता, विचार र प्रतिरोधलाई समाप्त गर्ने। त्यो दिन केवल एक व्यक्तिको अन्त्य भएनस एउटा युगीन चेतनाको उज्यालो दीप निभाइयो। तेस दिन शेरचन जीले नेपालको कार्य पुरा गरी इजरायल फर्किन लागेका राजदूतलाई रात्री भोजका लागि आमन्त्रण गरेका थिए। बीपी कोईरालाकी पत्नी सुशीला कोईराला पनि आमन्त्रितमा। राजदूतलाई बिदा गरी सुशीला कोईरालालाई बिदा गर्न सानो गौचरको मूल सडकमा पुगी फर्किन लागेका शेरचन जीलाई सरकार प्रायोजित तेस मोटरले कुल्चेर हत्या गरे।
तर विचारहरू कहिल्यै मारिँदैनन्।
योगेन्द्रमान शेरचनको बौद्धिक दायरा अद्भुत थियो। विज्ञानदेखि दर्शन, साहित्यदेखि राजनीति—हरेक क्षेत्रमा उनको अध्ययन गहिरो थियो। अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रमप्रति उनको दृष्टि स्पष्ट र मानवीय थियो। जब राज्य मौन रहन्थ्यो, उनी सत्यको पक्षमा उभिन्थे—निर्भीक र निसंकोच।
आज, उनको स्मरण केवल श्रद्धाञ्जली होइन—न्यायको माग हो। यस्ता व्यक्तित्वहरूलाई इतिहासका पानामा सीमित गर्नु अन्याय हो। उनको योगदानलाई संस्थागत मान्यता दिनु, नयाँ पुस्तालाई उनको जीवनबाट परिचित गराउनु, र राज्यले उनलाई उचित सम्मान प्रदान गर्नु—यी हाम्रो ऐतिहासिक दायित्व हुन्। किनभने इतिहास केवल लेखिने विषय होइन, न्याय गरिने प्रक्रिया पनि हो।
योगेन्द्रमान शेरचनप्रति न्याय हुनु भनेको केवल एक व्यक्तिलाई सम्मान गर्नु होइन—नेपालको लोकतान्त्रिक आत्मालाई सम्मान गर्नु हो।
लेखक जयप्रकाश आनन्द वरिष्ठ राजनीतिज्ञ हुन् । वौद्धिक नेताका रुपमा परिचित उनी राजनीतिक तथा समसामयिक विषयमा कलम चलाउँछन् । सं.
(मूल तस्वीरबाट पुनर्रचित चित्र)
