-प्रेमचन्द्र झा
बालेन शाहको प्रभाव अहिलेको नेपाली राजनीतिमा केवल एक व्यक्तिको लोकप्रियतामा सीमित छैन, यो एउटा मानसिकता, एउटा राजनीतिक संस्कृतिको परिवर्तनको प्रतीक बनेको छ। विशेषगरी मधेशको सन्दर्भमा हेर्दा, उनको प्रभाव प्रत्यक्षभन्दा बढी मनोवैज्ञानिक, प्रतीकात्मक र प्रवृत्तिगत रूपमा देखिन्छ।
सबैभन्दा ठूलो प्रभाव भनेको “व्यवस्थाविरुद्धको विकल्प सम्भव छ” भन्ने विश्वासको निर्माण हो। लामो समयसम्म राजनीति सीमित दल र नेताहरूको वरिपरि घुमिरहेको अवस्थामा बालेन शाह जस्तो स्वतन्त्र पृष्ठभूमिबाट आएका व्यक्तिले काठमाडौं जस्तो जटिल शहरमा जित हासिल गर्नु आफैंमा एउटा सन्देश थियो—यदि जनताले चाह्यो भने परम्परागत शक्ति संरचना तोड्न सकिन्छ। यो सन्देश मधेशसम्म गहिरो रूपमा पुगेको छ।
मधेशका युवाहरूमा यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ। उनीहरूले बालेन शाहलाई केवल मेयरका रूपमा होइन, “सिस्टम च्यालेन्ज गर्ने” प्रतिनिधिका रूपमा हेरे। यसले उनीहरूमा आत्मविश्वास बढायो कि राजनीति केवल पुराना नेताहरूको खेल होइन। यही मनोविज्ञानले उनीहरूलाई नयाँ विकल्प रोज्न प्रेरित गर्यो, जसको अप्रत्यक्ष लाभ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता शक्तिहरूले पाए।
बालेनको अर्को महत्वपूर्ण प्रभाव भनेको “काम गरेर देखाउने राजनीति” को अपेक्षा बढाउनु हो। उनले गरेका केही प्रत्यक्ष हस्तक्षेप—जस्तै अवैध संरचना हटाउने, शहरी व्यवस्थापनमा सक्रियता देखाउनेले जनतामा यो धारणा बनायो कि यदि इच्छाशक्ति भयो भने छोटो समयमा पनि काम गर्न सकिन्छ। मधेशका मतदाताले पनि यही मापदण्ड आफ्ना नेताहरूमा लागू गर्न थालेका छन्। अब भाषण, आन्दोलन वा भावनात्मक अपिल मात्र पर्याप्त छैन; परिणाम देखाउनुपर्ने दबाब बढेको छ।
यससँगै, बालेन शाहले “व्यक्तिगत ब्रान्ड बनाम पार्टी ब्रान्ड” को अवधारणा पनि स्थापित गरेका छन्। पहिले राजनीति मुख्यतः पार्टी केन्द्रित थियो, तर अहिले व्यक्तिको विश्वसनीयता र छवि बढी महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ। मधेशमा पनि अब मतदाताले पार्टीभन्दा उम्मेदवारको क्षमता, इमान्दारिता र ट्र्याक रेकर्डलाई महत्व दिन थालेका छन्। यसले परम्परागत मधेशवादी दलहरूको संगठनात्मक शक्ति कमजोर पार्ने सम्भावना बढाएको छ।
अर्को गहिरो प्रभाव भनेको “डिजिटल राजनीति” को विस्तार हो। बालेन शाहले सामाजिक सञ्जाललाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गरेर प्रत्यक्ष जनसम्पर्क कायम गरेका छन्। मधेशका युवाहरू, जो ठूलो संख्यामा डिजिटल प्लेटफर्ममा सक्रिय छन्, यसबाट निकै प्रभावित भएका छन्। अब राजनीतिक सन्देश केवल सभा र पोस्टरबाट होइन, अनलाइन माध्यमबाट पनि फैलिन्छ। यसले नयाँ शक्तिहरूलाई फाइदा पुर्याएको छ, किनकि उनीहरू परम्परागत संरचनामा निर्भर छैनन्।
तर बालेनको प्रभाव पूर्ण रूपमा सकारात्मक मात्र छैन, यसले केही चुनौती पनि ल्याएको छ। उदाहरणका लागि, “व्यक्तिपूजक राजनीति” को जोखिम बढ्न सक्छ, जहाँ संस्थागत संरचनाभन्दा व्यक्तिको छवि हाबी हुन्छ। यदि यस्तो प्रवृत्ति बढ्यो भने दीर्घकालीन राजनीतिक स्थायित्वमा समस्या आउन सक्छ। मधेश जस्तो संवेदनशील क्षेत्र, जहाँ ऐतिहासिक रूपमा संस्थागत प्रतिनिधित्वको माग गरिएको थियो, त्यहाँ व्यक्तिमुखी राजनीति हावी हुनु द्वन्द्वात्मक पनि हुन सक्छ।
यसैगरी, बालेन शाहको शैली सबै ठाउँमा समान रूपमा लागू हुन्छ भन्ने छैन। काठमाडौंको शहरी सन्दर्भ र मधेशको सामाजिक–राजनीतिक संरचना फरक छ। मधेशमा अझै पनि समुदाय, जातीय सम्बन्ध र स्थानीय नेटवर्कको प्रभाव बलियो छ। त्यसैले बालेनको मोडल प्रेरणादायी भए पनि, त्यसलाई जस्ताको तस्तै लागू गर्न सम्भव नहुन सक्छ।
अन्ततः, बालेन शाहको प्रभावलाई “राजनीतिक चेतनाको परिवर्तन” को रूपमा बुझ्नुपर्छ। उनले जनतालाई देखाएका छन् कि विकल्प सम्भव छ, र यही सोचले मधेशसहित देशभरको राजनीतिमा नयाँ तरंग ल्याएको छ। अबको राजनीति पुरानै ढाँचामा फर्किन गाह्रो छ। मधेशका मतदाताले पनि संकेत दिएका छन्—जो काम गर्छ, उसैलाई समर्थन मिल्छ। बालेनको प्रभाव यहीँ छ: उनले राजनीतिलाई डर र निष्ठाबाट निकालेर अपेक्षा र मूल्याङ्कनको चरणमा पुर्याएका छन्।
