प्रेमचन्द्र झा
रौतहट । बैंक तथा वित्तीय संस्थाका कर्मचारी भएको नक्कली परिचय, केवाईसी अपडेटको बहाना र मोबाइल प्रविधिको दुरुपयोग गरेर सर्वसाधारणको बैंक खातामा पहुँच पुर्याई रकम ठगी गरेको आरोपमा रौतहट प्रहरीले तीन जनालाई पक्राउ गरेको छ।
बैंकिङ सुरक्षामाथि चुनौती थप्दै गएको साइबर ठगीको यो घटनामा प्रहरीले २२ वटा उजुरी प्राप्त भएको र हालसम्म ४९ लाख ६७ हजार ३३३ रुपैयाँ ठगी भएको विवरण सार्वजनिक गरेको छ। जिल्ला प्रहरी कार्यालय रौतहटमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा प्रहरी उपरीक्षक सिताराम रिजालले दिएको जानकारीअनुसार पक्राउ परेका व्यक्तिहरूले बैंक तथा ई–सेवाका कर्मचारी भएको बहाना बनाई सर्वसाधारणलाई फोन गर्ने, बैंक खाता अद्यावधिक गर्नुपर्ने भन्दै विश्वासमा लिने र मोबाइलमा आएको ओटीपी कोड तथा स्क्रिन सेयर गर्न लगाएर खातामा अनधिकृत पहुँच पुर्याउने गरेको प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट खुलेको छ।
प्रविधिको सहजतासँगै बैंकिङ कारोबार घरमै बसेर गर्न सकिने सुविधा विस्तार भइरहेको समयमा त्यही प्रविधिलाई ठगीको माध्यम बनाइएको प्रहरीको अनुसन्धानले देखाएको छ। ग्राहकको विश्वास जित्ने, बैंकिङ प्रक्रियाको नाम लिने र गोप्य विवरण प्राप्त गरेपछि खातामा रहेको रकम अन्य खातामा सार्ने तरिकाबाट ठगी गरिएको प्रहरीको भनाइ छ।
प्रहरीका अनुसार ठगी गर्ने समूहले योजनाबद्ध रूपमा टोली बनाएर काम बाँडफाँट गर्ने गरेको देखिएको छ। अनुमानित मोबाइल नम्बरहरूमा आरबीबी डिजिटल संसार एपमार्फत सम्पर्क गरी मोबाइल बैंकिङ प्रयोग भइरहेको पुष्टि गर्ने, त्यसपछि मोबाइल बैंकिङ एपमा ‘रिसेट ओल्ड डिभाइस’ प्रक्रियालाई माध्यम बनाएर खातामा पहुँच बनाउने प्रयास गरिएको प्रारम्भिक अनुसन्धानमा खुलेको छ। त्यसपछि बैंक तथा ई–सेवाका कर्मचारी भएको बताउँदै ह्वाट्सएपमार्फत केवाईसी अपडेट गर्न मिल्ने भन्दै ग्राहकलाई भिडियो कल गर्ने, स्क्रिन सेयर गर्न लगाउने र आवश्यक विवरण भर्न लगाउने गरिएको प्रहरीको भनाइ छ।
यसरी प्राप्त बैंकिङ विवरणको दुरुपयोग गरी खातामा रहेको रकम आफन्त वा अन्य व्यक्तिका खातामा स्थानान्तरण गर्ने गरिएको आरोप छ। स्थानान्तरण गरिएको रकमलाई अमेरिकी डलरमा रूपान्तरण गरी बाइनान्स एपमार्फत क्रिप्टो कारोबारमा समेत लगाउने गरेको हुन सक्ने प्रहरीको विवरणमा उल्लेख छ।
यसरी ठगीको जालो फैलाउन परिचित बैंकिङ सेवा, मोबाइल एप र ग्राहकको विश्वासलाई माध्यम बनाइएको देखिन्छ। बैंकको नाम र कर्मचारीको परिचय प्रयोग गरेर गरिने यस्ता ठगीमा सर्वसाधारणले वास्तविक र नक्कली सम्पर्क छुट्याउन नसक्दा आर्थिक क्षति व्यहोर्नुपर्ने जोखिम बढेको छ।
प्रहरी उपरीक्षक रिजालका अनुसार असोज २३ गते दिउँसो करिब ४ बजे प्राप्त सूचनाका आधारमा जिल्ला प्रहरी कार्यालयबाट खटिएको टोलीले गौर नगरपालिका–३ पोखरिया टोल र वडा नं. ५ कोईरी टोलबाट तीन जनालाई पक्राउ गरेको हो।
पक्राउ पर्नेमा भारतको बिहार राज्यअन्तर्गत सीतामढी जिल्लाको बैरगनिया घर भई हाल गौर नगरपालिका–३ मा डेरा गरी बस्ने २१ वर्षीय मो. साहिल, २२ वर्षीया सलोनी कुमारी सोनी र गौर नगरपालिका–५ का १८ वर्षीय नितेश कुशवाहा रहेका छन्। प्रहरीले उनीहरूलाई ठगी तथा संगठित अपराधसम्बन्धी कसुरमा अनुसन्धान अघि बढाएको जनाएको छ।
पक्राउ परेका व्यक्तिहरूबाट प्रहरीले नेपाली रुपैयाँ एक लाख ६२ हजार २२० र भारतीय रुपैयाँ तीन हजार २३६ बरामद गरेको छ। त्यसैगरी, सात थान मोबाइल फोन, ११ थान सिमकार्ड, विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाका ३० वटा चेकबुक, तीनवटा एटीएम कार्ड र दुई थान पेनड्राइभ पनि बरामद गरिएको छ।
त्यसका अतिरिक्त रकमको हिसाबकिताब राखिएको एउटा डायरी, विभिन्न व्यक्तिको नाम उल्लेख गरी हिसाब लेखिएका नौवटा कापी तथा बैंकिङ कारोबारसँग सम्बन्धित अन्य कागजातसमेत फेला परेको प्रहरीले जनाएको छ। भुक्तानीका लागि काटिएको प्रभु बैंकको १६ हजार रुपैयाँको एउटा चेक र ग्लोबल आईएमई बैंकको २० लाख रुपैयाँको एउटा चेक पनि बरामद सामग्रीमा रहेका छन्। ग्लोबल आईएमई बैंक, माछापुच्छ्रे बैंक र नेपाल बैंक लिमिटेडका चेकबुकसमेत फेला परेका छन्।
बरामद सामग्रीले अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण आधार उपलब्ध गराएको प्रहरीको भनाइ छ। मोबाइल फोन, सिमकार्ड, चेकबुक, एटीएम कार्ड, डायरी तथा अन्य कागजातको परीक्षणबाट ठगीमा प्रयोग भएका सम्पर्क माध्यम, सम्भावित आर्थिक कारोबार र संलग्न व्यक्तिबारे थप विवरण खुल्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
प्रहरीले ग्राहकलाई फोन गरेर केवाईसी अपडेट गराउने, स्क्रिन सेयर गर्न लगाउने तथा बैंकिङ विवरण प्राप्त गर्ने तरिकासम्बन्धी लिखित सामग्रीसमेत बरामद गरेको जनाएको छ। बरामद कागजातमा बैंक तथा ई–सेवाका कर्मचारी भएको परिचय दिँदै ग्राहकसँग सम्पर्क गर्ने र बैंकिङ विवरण प्राप्त गर्ने प्रक्रियासँग सम्बन्धित सामग्री रहेको प्रहरीको विवरणमा उल्लेख छ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा प्राप्त २२ वटा उजुरी र हालसम्म खुलेको ४९ लाख ६७ हजार ३३३ रुपैयाँको ठगी रकमले यो घटनाको गम्भीरता देखाएको छ। यद्यपि, उक्त रकमको अन्तिम पुष्टि तथा पक्राउ परेका व्यक्तिहरूको भूमिकाबारे अनुसन्धान पूरा हुन बाँकी छ। घटनामा अन्य व्यक्तिहरूको समेत संलग्नता हुन सक्ने आशंकामा प्रहरीले थप खोजतलास गरिरहेको जनाएको छ।
बैंकिङ कारोबारमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग बढेसँगै त्यसको दुरुपयोगबाट हुने आर्थिक अपराध पनि चुनौतीका रूपमा देखा पर्न थालेका छन्। ग्राहकलाई झुक्याएर गोप्य विवरण प्राप्त गर्ने र त्यसको सहायताले रकम स्थानान्तरण गर्ने घटनाले बैंकिङ सुरक्षामा ग्राहकको सतर्कता, वित्तीय संस्थाको प्रभावकारी सुरक्षा प्रणाली र प्रहरी अनुसन्धानबीचको समन्वय आवश्यक रहेको देखाउँछ।
यस घटनाको सन्दर्भमा प्रहरीले सर्वसाधारणलाई केवाईसी अपडेटको नाममा आउने अपरिचित फोन, ह्वाट्सएप सन्देश तथा भिडियो कलप्रति सचेत रहन आग्रह गरेको छ। बैंकका कर्मचारी भएको दाबी गर्ने व्यक्तिलाई मोबाइलमा आएको ओटीपी कोड, पासवर्ड वा अन्य गोप्य बैंकिङ विवरण उपलब्ध नगराउन र अपरिचित व्यक्तिको निर्देशनमा मोबाइलको स्क्रिन सेयर नगर्न प्रहरीले अनुरोध गरेको छ।
बैंक वा वित्तीय संस्थाबाट आएको भनिएको कुनै सन्देश वा फोनको सत्यता पुष्टि गर्न सम्बन्धित संस्थाको आधिकारिक सम्पर्क माध्यम प्रयोग गर्नुपर्ने देखिन्छ। सामान्य असावधानीबाट पनि ठूलो आर्थिक क्षति हुन सक्ने भएकाले डिजिटल बैंकिङ प्रयोगकर्ताले आफ्नो गोप्य विवरण सुरक्षित राख्नु र शंकास्पद गतिविधिबारे तत्काल सम्बन्धित बैंक तथा प्रहरीलाई जानकारी गराउनु आवश्यक छ।
