निता थापा
प्रस्तावना
विश्वव्यापी मापदण्ड र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासलाई पछ्याउँदै नेपाल सरकारले साताको दुई दिन बिदा दिने नीति अवलम्बन गर्ने प्रयास गर्नु आफैमा आधुनिक सोच हो। कार्यक्षमता वृद्धि गर्ने र इन्धन खपत घटाउने उद्देश्यले ल्याइएको यो अवधारणा सुन्दा राम्रो सुनिए तापनि नेपाली समाजको भू-धरातल र कार्यशैलीमा यसले केही गम्भीर प्रश्नहरू खडा गरेको छ। विशेषगरी निजी क्षेत्रमा कार्यरत आमाहरू र विद्यालय जाने बालबालिकाका अभिभावकहरूका लागि यो नीति “वरदान” भन्दा बढी “तनाव” बनेको देखिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास र नेपाली यथार्थ
विकसित देशहरूमा हप्ताको दुई दिन बिदा दिँदा त्यहाँका सार्वजनिक बिदाहरू निकै सीमित हुन्छन्। तर, नेपालको सन्दर्भमा परिस्थिति फरक छ। हाम्रो क्यालेन्डरमा विभिन्न चाडपर्व, जात्रा र दिवसका नाममा दर्जनौँ सार्वजनिक बिदाहरू छन्। यस्तो अवस्थामा थप आइतबार पनि बिदा दिँदा सेवा प्रवाह र उत्पादनशील समयमा ठुलो कटौती हुन पुग्छ।
कामकाजी महिला र गृहणीहरूको पीडा
यस नीतिको सबैभन्दा प्रत्यक्ष मार कामकाजी महिलाहरूमा परेको छ। यसका केही मुख्य कारणहरू निम्न छन्:
निजी र सरकारी क्षेत्रको तालमेल नमिल्नु: सरकारी कार्यलय र विद्यालयहरू आइतबार बन्द हुन्छन्, तर अधिकांश निजी क्षेत्र (कलकारखाना, पसल, व्यापार) आइतबार खुल्लै रहन्छन्। यस्तोमा निजी क्षेत्रमा काम गर्ने आमाहरूले आफ्ना साना बालबालिकालाई घरमा कसको भरोसामा छाड्ने भन्ने ठुलो समस्या उत्पन्न भएको छ।
दोहोरो कार्यभार: विद्यालय बिदा हुँदा बालबालिकाको हेरचाह र कामको जिम्मेवारीका बीच सन्तुलन मिलाउन नसक्दा धेरै महिलाहरूले मानसिक र शारीरिक तनाव झेल्नु परेको छ।
शिक्षामा प्रभाव: धेरै बिदाका कारण विद्यालयको शैक्षिक क्यालेन्डर प्रभावित भएको छ। कोर्स पूरा गर्न शिक्षक र विद्यार्थी दुवैलाई दबाब परेको देखिन्छ।
समाधानको बाटो: बिदा कटौती र एकरूपता
तपाईंको सुझाव जस्तै, यदि आइतबार बिदालाई प्रभावकारी बनाउने हो भने सरकारले निम्न कदमहरू चाल्न आवश्यक देखिन्छ:
सार्वजनिक बिदाको पुनरावलोकन: सातामा दुई दिन बिदा दिने हो भने दसैँ र तिहार जस्ता ठुला चाडबाहेक अन्य स-साना सार्वजनिक बिदाहरू पूर्ण रूपमा कटौती गर्नुपर्छ। यसो गर्दा वर्षभरिको कार्यदिन (Working Days) सन्तुलित रहन्छ।
सबै क्षेत्रमा समान नीति: बिदाको नीति सरकारी र निजी दुवै क्षेत्रमा समान रूपले लागु हुनुपर्छ। यदि कार्यालय खुल्ने र विद्यालय बन्द हुने भयो भने त्यसले सामाजिक संरचनामा असन्तुलन ल्याउँछ।
व्यावहारिकताको कसी: नीति बनाउँदा केवल ‘अन्तर्राष्ट्रिय मोडल’ हेरेर मात्र पुग्दैन, हाम्रो देशको आर्थिक अवस्था र मध्यमवर्गीय परिवारको जीवनशैलीलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
निष्कर्ष
परिवर्तन आफैमा नराम्रो होइन, तर त्यो परिवर्तनले नागरिकको दैनिक जीवनमा सहजता ल्याउनुपर्छ। आइतबारको बिदालाई साँचो अर्थमा ‘प्रशंसनीय’ बनाउनका लागि अन्य छरिएका बिदाहरू घटाउनु र निजी-सरकारी क्षेत्रबीच समन्वय गर्नु अनिवार्य छ। विशेषगरी आफ्ना बालबालिकालाई विद्यालय पठाएर श्रम बजारमा योगदान दिइरहेका आमाहरूको समस्यालाई सम्बोधन नगर्ने हो भने यो नीति केवल कागजमा सीमित रहने देखिन्छ। facebook
