उमेर समूहको आधारमा पुस्ता वर्गिकरणः के हो जेन–जी ?

विगत केही समययता जेन–जी पुस्ता भनी खुबै चर्चामा रहेको छ । नेपालमा भएको घटनाक्रम पश्चात अहिले विश्वभरी यो पुस्ता अलि बढी जागरुक र सजग भएका छन् । उमेर समूहका आधारमा पुस्ता वर्गीकरण गर्ने अभ्यास नौलो होइन । सन् १९०० देखि नै समाजशास्त्री र जनसांख्यिकीविद्हरूले मानिसलाई पुस्तागत समूहमा बाँड्ने प्रयास गर्दै आएका छन् । युरोप र अमेरिकाबाट सुरु भएको यो प्रवृत्ति पछि अन्य मुलुकमा पनि लोकप्रिय हुँदै गएको पाइन्छ । नेपालमा भने यसबारे खासै प्रचलन नरहेको देखिन्छ ।

यो वर्गीकरणको उद्देश्य सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक परिवर्तनलाई सहज रूपमा बुझ्न र विश्लेषण गर्न हो । प्रत्येक पुस्ताले भोगेका ठूला घटना, प्रविधिको प्रयोग, र मूल्य–मान्यतामा आएको परिवर्तनलाई आधार मानेर यस्तो विभाजन गरिन्छ । उदाहरणका लागि, द्वितीय विश्वयुद्धले ‘साइलेन्ट जेनेरेसन’ मा पारेको प्रभाव वा इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधिले ‘जेन जी’ लाई दिएको नयाँ अनुभव यस वर्गीकरणका मुख्य आधार मानिन्छन् ।

‘जेन जी’ सन् १९९७ देखि २०१२ सम्म जन्मिएका व्यक्तिहरूलाई समेट्छ । अंग्रेजीको Generation Z लाई छोटकरीमा Gen Z भनिएको हो । प्रविधिसँगै हुर्किएको भएकाले यो पुस्तालाई प्रायः “भाग्यमानी जेनेरेसन” को रूपमा पनि चिनिन्छ ।

यो वर्गीकरण मुख्यत: पश्चिमी समाजशास्त्री र जनसांख्यिकीविद्हरूले विकास गरेका हुन् । यो अहिले विश्वव्यापी रूपमा प्रचलनमा आएको छ।
पुस्तागत वर्गीकरण (Generations Classification with Age Groups)

1. Lost Generation (हराएको पुस्ता)
• जन्म वर्ष: लगभग 1883 – 1900
• विशेषता:
o पहिलो विश्वयुद्ध (World War I) को समयमा जवान भए।
o युद्ध र त्यसपछिको आर्थिक मन्दीबाट गहिरो प्रभावित।
o साहित्य र कला क्षेत्रमा “निराशाको पुस्ता” भनेर चिनिने।
________________________________________
2. Greatest Generation (महान पुस्ता)
• जन्म वर्ष: लगभग 1901 – 1927
• विशेषता:
o द्वितीय विश्वयुद्ध (World War II) मा सक्रिय सहभागिता।
o कठिन श्रम, अनुशासन र बलिदानका लागि प्रसिद्ध।
o युद्धपछिको पुनर्निर्माण र आर्थिक विकासमा ठूलो योगदान।
________________________________________
3. Silent Generation (मौन पुस्ता)
• जन्म वर्ष: 1928 – 1945
• विशेषता:
o द्वितीय विश्वयुद्धको अन्त्यपछि जन्मिएका।
o शान्त, अनुशासित, परिश्रमी, तर सामाजिक–राजनीतिक रूपमा धेरै मुखर नभएको पुस्ता।
o युद्धपछिको स्थिरता र परम्परागत मूल्यमा आधारित।
________________________________________
4. Baby Boomers (बेबी बुमर्स)
• जन्म वर्ष: 1946 – 1964
• विशेषता:
o युद्धपछि अचानक बढेको जनसंख्या वृद्धिका कारण नाम “बेबी बुमर्स।”
o आर्थिक समृद्धि र उपभोगवादसँग जोडिएको पुस्ता।
o अमेरिका लगायत देशमा नागरिक अधिकार आन्दोलन, नारीवाद, र भियतनाम युद्धविरोधी आन्दोलनसँग सम्बन्धित।
________________________________________
5. Generation X (जेन एक्स)
• जन्म वर्ष: 1965 – 1980
• विशेषता:
o टेलिभिजनसँग हुर्किएको पुस्ता।
o राजनीतिक अस्थिरता, शीतयुद्ध, बेरोजगारी र तल तलको अर्थतन्त्र अनुभव गर्ने।
o प्रायः “सन्देह गर्ने पुस्ता” वा “स्वतन्त्र पुस्ता” भनेर चिनिने।
________________________________________
6. Millennials (Generation Y – मिलेनियल्स)
• जन्म वर्ष: 1981 – 1996
• विशेषता:
o इन्टरनेटको सुरुवातसँगै हुर्किएका।
o मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, ग्लोबलाइजेशनसँग परिचित पहिलो पुस्ता।
o उच्च शिक्षित, तर धेरै बेरोजगारी र आर्थिक असुरक्षाको समस्या भोग्ने पुस्ता।
________________________________________
7. Generation Z (जेन जी)
• जन्म वर्ष: 1997 – 2012
• विशेषता:
o “डिजिटल नेटिभ्स” भनेर चिनिने – इन्टरनेट, स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जाल जन्मेदेखि नै सामान्य।
o टिकटक, युट्युब, इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्मसँगै हुर्किएका।
o सामाजिक मुद्दा, वातावरण, समानता र पारदर्शितामा सजग।
o नेपालमा हालै सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध र भ्रष्टाचारविरुद्धको आन्दोलनमा अगाडि देखिएको पुस्ता।
________________________________________
8. Generation Alpha (जेन अल्फा)
• जन्म वर्ष: 2013 – 2025 (चलिरहेको)
• विशेषता:
o हाल स्कुल पढ्दै गरेको पुस्ता।
o आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, भर्चुअल रियालिटी, डिजिटल शिक्षा र प्रविधि–केन्द्रित जीवनशैली।
o भविष्यमा अझै बढी प्राविधिक–निर्भर पुस्ता हुने अनुमान।
________________________________________
📊 हालको उमेर (सन् 2025 अनुसार):
• Lost Generation: 125+ वर्ष (अब प्रायः जीवित छैनन्)
• Greatest Generation: 98 – 124 वर्ष
• Silent Generation: 80 – 97 वर्ष
• Baby Boomers: 61 – 79 वर्ष
• Generation X: 45 – 60 वर्ष
• Millennials: 29 – 44 वर्ष
• Generation Z: 13 – 28 वर्ष
• Generation Alpha: 0 – 12 वर्ष

Source: AI