ई. सञ्जय कुमार
हामी प्रायः विकासको मूल्याङ्कन बनेका सडक, निर्माण भएका भवन र उद्घाटन गरिएका योजनाको संख्याबाट गर्छौं। तर कुनै पनि शहरको वास्तविक सफलता त्यसका नागरिकले कति स्वस्थ, सुरक्षित, बस्नयोग्य र दिगो वातावरणमा जीवनयापन गर्न सक्छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
नेपालका सबैभन्दा पुराना योजनाबद्ध नगरमध्ये एक राजविराज आज विस्तारै गम्भीर वातावरणीय चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। बढ्दो गर्मी, धुलोधुवाँ, हराउँदै गएका रुखहरू, साँघुरिँदै गएका खुला क्षेत्र, वर्षायाममा जम्ने पानी, बढ्दो लामखुट्टेको समस्या तथा अव्यवस्थित शहरी विस्तारले शहरको मौलिक स्वरूपलाई क्रमशः परिवर्तन गरिरहेका छन्। यी समस्या एकै रातमा उत्पन्न भएका होइनन्, त्यसैले एकै दिनमा समाधान पनि सम्भव छैन। तर आज बेवास्ता गरियो भने यसको मूल्य भविष्यका पुस्ताले अझ महँगो रूपमा चुकाउनुपर्नेछ।
आज सबैभन्दा कम चर्चा हुने तर अत्यन्त गम्भीर समस्यामध्ये एक हो “अर्बन हिट आइल्यान्ड (ग्चदबल ज्भबत क्ष्कबिलम)“ अर्थात् शहरी ताप द्वीप प्रभाव। नयाँ–नयाँ कङ्क्रीटका सडक, छाना, पार्किङ क्षेत्र र भवनहरूले दिनभरि ताप सोस्ने र सञ्चय गर्ने गर्छन्। अर्कोतर्फ काटिएका रुख, पुरिएका पोखरी तथा कङ्क्रीटले ढाकिएका बगैँचाले शहरको प्राकृतिक शीतलता घटाइरहेका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर शहरको तापक्रम, जनस्वास्थ्य, ऊर्जा खपत र समग्र जीवनस्तरमा देखिन थालेको छ।
विकास र वातावरण संरक्षणलाई कहिल्यै एकअर्काको विरोधी रूपमा हेर्नु हुँदैन। सडक आवश्यक छन्, भवन आवश्यक छन्, र शहरी विकास अपरिहार्य छ। तर विकास त्यतिबेला मात्र दिगो हुन्छ, जब त्यो प्रकृतिसँग सहकार्य गर्दै अघि बढ्छ, प्रकृतिको मूल्य चुकाएर होइन।
राजविराजका वातावरणीय समस्या एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन, थुनिएका नालाहरू र वर्षायाममा जम्ने पानीले लामखुट्टे बढ्न अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्छ, जसले डेंगुजस्ता रोगहरूको जोखिम बढाउँछ। निर्माण कार्यबाट निस्कने धुलो, बढ्दो सवारी चाप तथा हरियालीको निरन्तर ह्रासले वातावरणलाई थप अस्वस्थ बनाइरहेको छ। यी छुट्टाछुट्टै समस्या होइनन्, बरु कमजोर शहरी योजनाका विभिन्न रूप हुन्।
यसको समाधान विकास रोक्नु होइन, विकास गर्ने तरिका सुधार्नु हो। हरेक नयाँ भवनमा हरियालीका लागि पर्याप्त खुला स्थान, प्राकृतिक हावा आवतजावत र वर्षाको पानी जमिनमा सोसिन सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। प्रत्येक सडक आयोजनासँग प्रभावकारी ढल निकास र सडक किनारमा वृक्षारोपण अनिवार्य हुनुपर्छ। विद्यमान पोखरी, सिमसार क्षेत्र र सार्वजनिक खुला स्थानलाई खाली जग्गा होइन, शहरका अमूल्य प्राकृतिक पूर्वाधारका रूपमा संरक्षण गर्नुपर्छ। वृक्षारोपण विकासपछि गर्ने वैकल्पिक कार्यक्रम होइन, विकास प्रक्रियाकै अनिवार्य हिस्सा बन्नुपर्छ।
सामुदायिक सचेतना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। जीविकोपार्जन तथा सामाजिक सशक्तीकरणका कार्यक्रमहरूले समाजलाई धेरै योगदान दिएका छन्। तर आजको आवश्यकता वातावरणीय सचेतना पनि हो। फोहोर व्यवस्थापन, घरायसी करेसाबारी, पानी संरक्षण, डेंगु नियन्त्रण, जलवायु अनुकूलन तथा वातावरण संरक्षणबारे जनचेतना विस्तार गर्न आवश्यक छ। किनभने दिगो शहर सरकार वा इन्जिनियरहरूले मात्र बनाउँदैनन्, सचेत नागरिकहरूले पनि निर्माण गर्छन्।
शहरी सुशासनको मूल्याङ्कन कार्यक्रमको संख्याले होइन, त्यसको परिणामले हुनुपर्छ। प्रश्नहरू सरल छन्—के शहर पहिलेभन्दा चिसो बन्दै गएको छ? के सडकहरू सफा छन्? के ढल निकास प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन्? के लामखुट्टेबाट फैलिने रोगहरू घटिरहेका छन्? के काटिएका रुखभन्दा बढी रुख रोपिएका छन्? के हाम्रो भावी पुस्ताले अझ स्वस्थ वातावरण पाउनेछन्? यदि यी प्रश्नहरूको उत्तर अझै स्पष्ट छैन भने, हाम्रो विकासको सोच र कार्यशैलीमा परिवर्तन आवश्यक छ।
राजविराजसँग धेरै सम्भावना छन्। यहाँ अनुभवी प्राविधिक जनशक्ति, प्रतिबद्ध जनप्रतिनिधि, सक्रिय सामुदायिक संस्था, सक्षम नगरपालिका तथा आफ्नो शहरप्रति गहिरो माया राख्ने नागरिकहरू छन्। साझा सोच, सहकार्य र दीर्घकालीन दृष्टिकोणका साथ अघि बढ्न सके आजका वातावरणीय चुनौतीहरूलाई भोलिका अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
राजविराजको भविष्य भवनको उचाइ वा सडकको लम्बाइले तय हुने छैन। यसको भविष्य विवेकपूर्ण योजना, स्वस्थ वातावरण र विकास तथा प्रकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्ने हाम्रो क्षमताले निर्धारण गर्नेछ। किनभने कुनै पनि शहरले आफ्ना नागरिकलाई दिने सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति थप कङ्क्रिट होइन, राम्रो, स्वस्थ, सुरक्षित र बस्नयोग्य जीवन हो।
(लेखक सञ्जय कुमार सिभिल इन्जिनियर हुन् ।)
